Mapę Europy Karpat można rysować granicami państw, przebiegiem dróg i pasm górskich. Można ją jednak odczytać również poprzez biografie ludzi, których odkrycia, książki i idee zmieniły świat. Wśród nich są laureaci Nagrody Nobla urodzeni w miejscowościach karpackich i związani z szerzej rozumianą Europą Środkową – regionem między Bałtykiem, Adriatykiem i Morzem Czarnym.
Region zapisany w biografiach
W publikacji „Europa Karpat. Rzecz o współpracy” z 2019 roku znalazł się rozdział zatytułowany „Nobliści między morzami. Laureaci nagrody od Bałtyku po Adriatyk”. Zestawienie przypominało dziesiątki uczonych, pisarzy i działaczy pokojowych związanych z Europą Środkową. Nie była to lista noblistów pochodzących wyłącznie z samego pasma Karpat. Pokazywała szerszy obszar wspólnych doświadczeń historycznych, wielokulturowych miast i zmieniających się granic.
Właśnie dlatego ten zbiór pozostaje tak interesujący. Biografie laureatów rzadko mieszczą się w granicach jednego państwa. Miejsca ich urodzenia należały w ciągu życia jednego pokolenia do różnych organizmów politycznych, a oni sami pracowali w kilku językach, emigrowali, uciekali przed wojną lub prześladowaniami i rozwijali badania na zagranicznych uniwersytetach. Ich dorobek jest częścią historii narodowych, ale zarazem wspólnym dziedzictwem regionu.
Z Rymanowa do światowej fizyki
Najbardziej dosłowny karpacki ślad prowadzi do Rymanowa, położonego u stóp Beskidu Niskiego. W 1898 roku urodził się tam Isidor Isaac Rabi. Jako dziecko wyjechał z rodziną do Stanów Zjednoczonych, gdzie został jednym z najwybitniejszych fizyków swojej epoki. W 1944 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki za metodę rezonansową służącą do badania magnetycznych właściwości jąder atomowych. Rozwój tej dziedziny badań stworzył później podstawy technik, bez których trudno wyobrazić sobie współczesną naukę i diagnostykę.
Historia Rabiego dobrze ilustruje jeden z paradoksów Europy Środkowej. Region był kolebką ludzi o niezwykłych zdolnościach, lecz często nie był miejscem, w którym mogli oni w pełni rozwinąć swój potencjał. Emigracja otwierała drogę do laboratoriów i instytucji naukowych, ale jednocześnie pozbawiała rodzinne miejscowości talentów, które mogłyby budować ich przyszłość.
Złoczów i Iwano-Frankiwsk – pamięć pogranicza
Do wielokulturowego dziedzictwa dawnej Galicji prowadzi biografia Roalda Hoffmanna, urodzonego w 1937 roku w Złoczowie – wówczas w Polsce, dziś na terytorium Ukrainy. Hoffmann przeżył Zagładę, po wojnie wyemigrował do Stanów Zjednoczonych i został wybitnym chemikiem. Nagrodę Nobla otrzymał w 1981 roku za rozwój teorii wyjaśniających przebieg reakcji chemicznych. Jego los łączy historię nauki z doświadczeniem wojny, przymusowej migracji i utraty świata wielokulturowych pograniczy.
W Iwano-Frankiwsku, mieście stanowiącym jedną z bram prowadzących w Karpaty, urodziła się w 1948 roku Swiatłana Aleksijewicz. Córka Białorusina i Ukrainki została uhonorowana Literacką Nagrodą Nobla w 2015 roku. Jej wielogłosowe książki oddają głos świadkom wojen, katastrof i rozpadu świata sowieckiego. Także w tym przypadku biografia laureatki wymyka się prostym przyporządkowaniom narodowym, a doświadczenie pogranicza staje się ważną częścią jej twórczości.
Wiedeń i Praga – nauka, literatura i idea pokoju
Na mapie noblowskiej Europy Środkowej szczególnie wyraźnie zaznaczają się Wiedeń i Praga – miasta, w których przez stulecia spotykały się różne języki, tradycje akademickie i środowiska intelektualne. Z Wiedniem związany był Karl Landsteiner, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny z 1930 roku za odkrycie grup krwi. W tym samym mieście urodzili się fizycy Erwin Schrödinger, nagrodzony w 1933 roku za prace nad mechaniką falową, oraz Wolfgang Pauli, laureat z 1945 roku, którego nazwiskiem określono jedną z podstawowych zasad mechaniki kwantowej.
Praga przypomina natomiast, że intelektualny dorobek regionu nie ogranicza się do nauk ścisłych. Urodziła się tam Bertha von Suttner – austriacka pisarka, działaczka pokojowa i pierwsza kobieta uhonorowana Pokojową Nagrodą Nobla. Z czeską stolicą byli związani także biochemik Carl Ferdinand Cori, chemik Jaroslav Heyrovský – twórca polarografii – oraz poeta Jaroslav Seifert, laureat Literackiej Nagrody Nobla z 1984 roku. Jedno miasto wydało więc uczonych badających procesy zachodzące w organizmie i materii, a zarazem twórców opisujących doświadczenie wolności, pamięci i ludzkiej godności.
Budapeszt i Arad – laboratoria nowoczesności
Szczególne miejsce na noblowskiej mapie regionu zajmuje Budapeszt. Urodził się tam Albert Szent-Györgyi, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny z 1937 roku, którego badania dotyczyły procesów spalania biologicznego i witaminy C. Z Budapesztu pochodził również Dennis Gabor, nagrodzony w 1971 roku za wynalezienie i rozwój metody holograficznej. Ich osiągnięcia pokazują, jak silne tradycje naukowe Europy Środkowej współtworzyły światową nowoczesność.
Lista laureatów związanych z Węgrami jest znacznie dłuższa. Eugene Paul Wigner otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki za badania nad teorią jądra atomowego i cząstek elementarnych. George Olah został nagrodzony w dziedzinie chemii za prace nad karbokationami, a urodzony w Karcagu Avram Hershko – za odkrycie mechanizmu degradacji białek z udziałem ubikwityny. Do tej samej mapy należy Imre Kertész, pisarz i świadek Zagłady, uhonorowany Literacką Nagrodą Nobla w 2002 roku. Budapeszt jawi się dzięki tym biografiom nie jako ośrodek związany z jedną dziedziną, lecz jako ważny ośrodek nauki, kultury i pamięci.
Do młodszego pokolenia laureatów należy Stefan Hell, urodzony w 1962 roku w Aradzie w Rumunii. W 2014 roku otrzymał – wraz z Erikiem Betzigiem i Williamem Moernerem – Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymał za rozwój mikroskopii fluorescencyjnej o superrozdzielczości. Jego droga z wieloetnicznego miasta Europy Środkowej do najważniejszych europejskich laboratoriów przypomina, że nauka rozwija się dzięki mobilności, współpracy i przekraczaniu granic.
Bałkany – między kulturą, nauką i służbą człowiekowi
Południowa część obszaru między morzami wnosi do tej panoramy kolejne wyjątkowe biografie. W Skopje urodziła się Matka Teresa, laureatka Pokojowej Nagrody Nobla z 1979 roku. Z Bośnią i Hercegowiną związany był Ivo Andrić, którego powieści o historii i wielokulturowości Bałkanów przyniosły mu Literacką Nagrodę Nobla w 1961 roku.
Region wydał również wybitnych chemików. Leopold Ružička, urodzony w Vukovarze, otrzymał Nagrodę Nobla w 1939 roku, a urodzony w Sarajewie Vladimir Prelog – w 1975 roku. Z Lublany pochodził Fritz Pregl, twórca metod mikroanalizy organicznej i laureat z 1923 roku. Ich kariery rozwijały się w Szwajcarii i Austrii, co po raz kolejny pokazuje, że naukowa mapa Europy Środkowej od dawna była mapą przepływu ludzi, pomysłów i instytucji.
Panorama znacznie szersza niż kilka biografii
Publikacja z 2019 roku przypomina także wiele innych postaci. Wśród laureatów związanych z ziemiami polskimi i dawnymi pograniczami wymienia Marię Skłodowską-Curie, Henryka Sienkiewicza, Władysława Reymonta, Czesława Miłosza, Wisławę Szymborską, Lecha Wałęsę, Józefa Rotblata i Georges’a Charpaka – urodzonego w Dąbrowicy, wówczas w Polsce, dziś na Ukrainie. Każde z tych nazwisk otwiera odrębną opowieść o nauce, literaturze, wolności lub odpowiedzialności za pokój.
Do wschodnioeuropejskiej części tej mapy należą również Ilja Miecznikow, badacz odporności organizmu, oraz Selman Waksman, którego prace doprowadziły do odkrycia streptomycyny. Wśród laureatów związanych z regionem można odnaleźć ponadto ekonomistów, lekarzy, fizyków, chemików, poetów i działaczy pokojowych. Nie tworzą oni jednolitej szkoły ani jednego narodowego panteonu. Łączy ich przestrzeń historyczna, w której wielojęzyczność, migracje i spotkanie kultur bywały zarówno źródłem twórczości, jak i konsekwencją dramatycznych wydarzeń.
Nie jeden panteon, lecz wspólne dziedzictwo
Próba przypisania każdego z tych laureatów wyłącznie jednemu państwu szybko prowadzi do uproszczeń. Europa Karpat jest regionem nakładających się pamięci, języków i tradycji. Rymanów, Złoczów, Iwano-Frankiwsk, Budapeszt czy Arad tworzą różne punkty tej samej intelektualnej mapy – mapy, na której granice zmieniały się częściej niż więzi kulturowe i rodzinne.
Nobliści związani z regionem reprezentują fizykę, chemię, medycynę, literaturę, ekonomię i działalność na rzecz pokoju. Łączy ich nie jedna narodowość czy biografia, lecz doświadczenie Europy Środkowej: różnorodnej, twórczej, a zarazem wielokrotnie dotkniętej wojną, totalitaryzmami i przymusową emigracją.
Pytanie o następne pokolenie
Przypomnienie tych postaci nie powinno być jedynie historyczną ciekawostką. Prowadzi do bardzo współczesnego pytania: czy region karpacki potrafi dziś stworzyć warunki, w których kolejne pokolenia badaczy, twórców i społeczników będą mogły rozwijać swoje talenty bez konieczności trwałego opuszczania rodzinnych miejsc?
Odpowiedź zależy od jakości uniwersytetów, swobody badań, mobilności studentów, współpracy transgranicznej i zdolności do budowania trwałych sieci wiedzy. Dlatego współpraca akademicka – obecna także w debatach „Europy Karpat” i rozwijana między innymi w formule Collegium Carpathicum – nie jest dodatkiem do polityki rozwoju. Jest jednym z jej fundamentów.
Karpaty kojarzą się przede wszystkim z krajobrazem i dziedzictwem przyrodniczym. Historie noblistów przypominają jednak, że region ten posiada również bogate dziedzictwo intelektualne, współtworzące historię nauki, kultury i idei w Europie. Warto je pielęgnować dla wspólnej pamięci – i potraktować jako zobowiązanie wobec tych, którzy dopiero rozpoczynają swoją drogę.
Punkt wyjścia: „Europa Karpat. Rzecz o współpracy”, 2019, rozdział „Nobliści między morzami”, s. 129–136.