Europa Karpat nie powstała jako gotowa instytucja ani zamknięty projekt. Narodziła się z przekonania, że wyzwania obszarów górskich i pogranicznych nie kończą się na granicach państw. Przez prawie trzy dekady zmieniały się tematy, miejsca spotkań i uczestnicy, lecz pozostawała ta sama potrzeba: rozmawiać ponad granicami i szukać wspólnych odpowiedzi dla regionu.

Początek: wspólne problemy, wspólna odpowiedzialność

Historia inicjatywy sięga lat 1999-2000. W nowo utworzonym województwie podkarpackim rozpoczęto wówczas projekt „Zielone Karpaty”, którego celem było rozwijanie współpracy polsko-słowacko-ukraińskiej. Punktem wyjścia nie była wielka geopolityka, lecz codzienne problemy mieszkańców regionów górskich i podgórskich: nierówności rozwojowe, niedobory wody, zagrożenie powodziowe, słaba dostępność komunikacyjna oraz potrzeba znalezienia równowagi między gospodarką a ochroną środowiska.

To właśnie wtedy ukształtowała się jedna z najważniejszych zasad, które do dziś określają sens Europy Karpat. Rzeki, lasy i ekosystemy nie zatrzymują się na granicach. Nie zatrzymują się na nich również problemy transportowe, migracje mieszkańców, potrzeby lokalnych gospodarek ani dziedzictwo kulturowe. Jeżeli wyzwania są wspólne, wspólne powinno być także poszukiwanie rozwiązań.

Karpaty jako wspólna przestrzeń współpracy

Ważnym etapem było przyjęcie w Kijowie w 2003 roku Ramowej konwencji o ochronie i zrównoważonym rozwoju Karpat. Siedem państw – Czechy, Polska, Rumunia, Serbia, Słowacja, Ukraina i Węgry – uznało, że Karpaty stanowią wyjątkowy obszar przyrodniczy i kulturowy, którego rozwój wymaga koordynacji ponad granicami.

Konwencja nie ograniczała myślenia o regionie wyłącznie do górskich szczytów. Obejmowała również pogórza, kotliny, miasta i wsie związane z karpackim ekosystemem oraz wspólnymi procesami gospodarczymi i społecznymi. Ochrona różnorodności biologicznej została połączona z planowaniem przestrzennym, rolnictwem, leśnictwem, infrastrukturą, usługami i dziedzictwem kulturowym. Tak powstała podstawa do myślenia o Karpatach jako o jednym regionie, choć podzielonym między wiele państw.

Od współpracy transgranicznej do karpackiej agory

Kolejny etap rozpoczęło spotkanie parlamentarzystów państw karpackich w Warszawie w 2007 roku. W latach 2007-2011 wokół inicjatywy zaczęło powstawać szersze środowisko złożone z parlamentarzystów, samorządowców, naukowców, ekspertów i przedstawicieli organizacji społecznych. Europa Karpat przestawała być wyłącznie projektem dotyczącym ochrony środowiska. Stawała się forum rozmowy o rozwoju regionu i miejscu Europy Środkowej.

W 2011 roku konferencja w Przemyślu otrzymała formułę parlamentarną, ale jednocześnie zachowała charakter wielośrodowiskowy. W tym samym roku Europa Karpat po raz pierwszy stała się częścią Forum Ekonomicznego w Krynicy-Zdroju. Od tej chwili konferencje organizowane przede wszystkim w Krynicy, Krasiczynie i Przemyślu zaczęły pełnić funkcję „karpackiej agory” – miejsca, w którym spotykały się różne doświadczenia, zawody, państwa i sposoby myślenia.

Ta otwartość okazała się jednym ze źródeł trwałości inicjatywy. Europa Karpat nie została zamknięta w jednej instytucji ani podporządkowana jednej dziedzinie. Jej siłą stała się możliwość łączenia poziomu międzynarodowego z regionalnym i lokalnym oraz konfrontowania perspektywy administracji publicznej z wiedzą naukowców, praktyką samorządów i doświadczeniem organizacji społecznych.

Kiedy idee zaczęły przyjmować postać projektów

Z debat stopniowo wyłaniały się konkretne propozycje. W 2011 roku przyjęto Memorandum karpackie, wskazujące potrzebę stworzenia europejskiej strategii makroregionalnej dla Karpat. W kolejnych latach powracały postulaty lepszego wykorzystania instrumentów Unii Europejskiej, wzmocnienia współpracy parlamentarnej i samorządowej oraz budowy osi infrastrukturalnej Północ–Południe.

Wśród najważniejszych tematów znalazła się Via Carpatia – korytarz transportowy mający poprawić dostępność regionu i połączyć państwa Europy Środkowej. Rozwijano również współpracę polsko-ukraińską przy odbudowie obserwatorium na górze Pop Iwan oraz tworzeniu przestrzeni spotkań młodzieży akademickiej. Naturalnym rozwinięciem tej współpracy stała się idea Collegium Carpathicum, sieci uczelni i ośrodków badawczych zajmujących się regionem.

Nie wszystkie inicjatywy udało się zrealizować w równym stopniu. Niektóre pozostają zadaniem na przyszłość. Jednak ich regularne podejmowanie budowało wspólny język i pozwalało przejść od ogólnego przekonania o potrzebie współpracy do rozmowy o instrumentach, partnerach i odpowiedzialności.

Forum, które zmieniało się wraz z Europą

Zakres konferencji poszerzał się wraz ze zmianami zachodzącymi w Europie. Do ochrony środowiska, turystyki i rozwoju pograniczy dołączyły infrastruktura, energetyka, gospodarka, cyfryzacja, kultura, współpraca akademicka oraz bezpieczeństwo. Po 2014 roku coraz większe znaczenie zyskały sytuacja Ukrainy i odporność państw Europy Środkowej. Pełnoskalowa wojna rozpoczęta przez Rosję w 2022 roku sprawiła, że kwestie bezpieczeństwa, pomocy, odbudowy Ukrainy, ochrony granic oraz bezpieczeństwa energetycznego i żywnościowego stały się jeszcze bardziej obecne.

Jednocześnie nie zniknęły tematy, od których wszystko się zaczęło. W kolejnych edycjach nadal powracały pytania o ochronę bioróżnorodności, zasoby wodne, zrównoważoną turystykę, przyszłość regionów górskich i warunki życia ich mieszkańców. Do debaty coraz wyraźniej włączano samorządy, uczelnie, młode pokolenie i organizacje pozarządowe.

Europa Karpat trwała więc nie dlatego, że powtarzała ten sam program. Trwała, ponieważ potrafiła zachować swoją podstawową ideę, a równocześnie reagować na nowe okoliczności. Z forum poświęconego współpracy transgranicznej wyrosła platforma rozmowy o odporności i przyszłości całej Europy Środkowej. To właśnie z tej tradycji współpracy wyrasta 42. Europa Karpat, która odbędzie się we wrześniu 2026 roku w Karpaczu.

Dlaczego ta inicjatywa jest nadal potrzebna?

Odpowiedź jest prosta: najważniejsze wyzwania Karpat nie kończą się na granicach państw, dlatego nie mogą być skutecznie rozwiązywane wyłącznie w ich obrębie. Infrastruktura musi łączyć się po obu stronach granicy. Ochrona przyrody wymaga wspólnych standardów. Bezpieczeństwo zależy od współpracy sąsiadów. Uczelnie potrzebują sieci wymiany wiedzy, a samorządy – partnerów, z którymi mogą realizować projekty ponad granicami.

Jest jednak także drugi powód. Współpraca nie powstaje wyłącznie poprzez podpisanie dokumentu. Wymaga zaufania, regularnych spotkań i pamięci o tym, co zostało wcześniej uzgodnione. Kolejne edycje Europy Karpat tworzą właśnie taką ciągłość. Pozwalają wracać do dawnych propozycji, oceniać ich realizację, włączać nowych uczestników i budować relacje, które mogą przetrwać zmiany polityczne oraz instytucjonalne.

Inicjatywa przypomina również, że regiony nie są jedynie wykonawcami decyzji podejmowanych w stolicach. Mają własne doświadczenia, zasoby i pomysły. Karpaty mogą być postrzegane jako obszar peryferyjny, ale mogą też stać się przestrzenią łączności, współpracy i nowych impulsów rozwojowych. Europa Karpat od początku opowiada się za tym drugim spojrzeniem.

42. Europa Karpat – trzy dekady doswiadczeń, nowe wyzwania

W dniach 8-10 września 2026 roku w Karpaczu, w ramach Forum Ekonomicznego, odbędzie się 42. Europa Karpat. Spotkanie będzie kontynuacją drogi rozpoczętej od „Zielonych Karpat”, ale jego agenda będzie odpowiadać na współczesne wyzwania regionu i całej Europy Środkowej.

Do rozmowy zapraszani są przedstawiciele państw i regionów, parlamentów, samorządów, uczelni, środowisk eksperckich, organizacji społecznych oraz młodego pokolenia. Wśród obszarów debaty znajdą się współpraca regionalna, bezpieczeństwo, infrastruktura i energia, przyszłość europejskich polityk rozwojowych, nauka, odporność społeczna oraz ochrona wyjątkowego dziedzictwa Karpat. Szczegółowy program i informacje o uczestnikach będą publikowane sukcesywnie.

Czterdziesta druga edycja nie jest więc jedynie kolejnym wydarzeniem w kalendarzu. Jest następnym etapem procesu, który trwa, ponieważ wciąż istnieje potrzeba rozmowy ponad granicami. Europa Karpat nie wyczerpała swojego sensu. Przeciwnie – im bardziej złożone stają się wyzwania, tym ważniejsze jest miejsce, w którym można zobaczyć region jako wspólną przestrzeń odpowiedzialności.